Strona działa pod patronatem

Prezydenta Miasta Leszna

      

 

Strona główna

Grupa "Leszno"

Kalendarium

Publikacje

Biogramy powstańców

Galeria

Miejsca pamięci

Powstanie w internecie

 

 

 

Rys Historyczny

 

Konflikt światowy lat 1914 – 1918 dał Polakom nadzieje na odzyskanie długo oczekiwanej niepodległości. Kapitulacja Niemiec na froncie zachodnim nie wyjaśniała jednak sytuacji Polaków w Wielkopolsce – Poznań był wówczas jeszcze miastem niemieckim, a losy Wielkopolski miały rozstrzygnąć się na konferencji pokojowej w Wersalu.

Na początku grudnia 1918 roku w zaborze pruskim obradował Sejm Dzielnicowy, który uznał, że należy poczekać z decyzjami dotyczącymi Wielkopolski do konferencji pokojowej z Niemcami. Rosnące niezadowolenie i nastroje rewolucyjne dały jednak wkrótce o sobie znać.

Do walki zbrojnej przygotowywano się w oparciu o różnorodne organizacje o charakterze paramilitarnym oraz działającą również w Wielkopolsce Polską Organizację Wojskową. W poszczególnych miejscowościach Wielkopolski przeciwko Niemcom występowały lokalne organizacje patriotyczne, skupione wokół „Sokoła”, towarzystw gimnastycznych i skautingu.

Na decyzję o militarnym rozstrzygnięciu konfliktu miało wpływ przeświadczenie, że Wielkopolska jest pomijana w planach politycznych dotyczących powojennej Polski. W przeciwieństwie do borykających się z nastrojami rewolucyjnymi terenami Niemiec w Wielkopolsce panował względny spokój, status wojsk niemieckich pozostawał w zasadzie bez zmian, wzbudzając niepokój i obawę lokalnych działaczy, że oto ten region pozostanie w powojennych granicach nowych Niemiec.

Walki rozpoczęły się 27 grudnia 1918 roku, kiedy to Niemcy, wzburzeni polskimi uroczystościami towarzyszącymi wizycie Paderewskiego, zorganizowali przemarsz oddziałów wojskowych przez miasto.

 

Powstańcy Wielkopolscy przed "Bazarem" w Poznaniu, Leon Wróblewski, 1929


Wojskami powstańczymi dowodził początkowo major Stanisław Taczak, a od połowy stycznia 1919 roku gen. Józef Dowbor- Muśnicki.

 

Generał Stanisław Taczak w 1929 roku

Ilustracja: domena publiczna

Generał Józef Dowbor - Muśnicki

w okresie sprawowania dowództwa Armii Wielkopolskiej

Ilustracja: domena publiczna

 

Walki powstańcze w 1918 r. wybuchały w zasadzie oddolnie. Początkowo chaotyczne, z czasem przybrały formę zorganizowanych akcji. Do 15 stycznia 1919 r. polskie oddziały wyzwoliły prawie całą Wielkopolskę, z wyjątkiem części obrzeży na północnym zachodzie i południu. Ważniejsze starcia miały miejsce pod Grójcem Wielkim, Inowrocławiem, Kcynią, Kopanicą, Łomnicą, Nakłem nad Notecią, Nową Wsią Zbąską, Osieczną, Rawiczem, Sarnową, Szamocinem, Zbąszyniem.

 

„Wielka historia Polski”,  t.5, pod red. Stanisława Grodziskiego, Jerzego Wyrozumskiego, Mariana Zgórniaka, Kraków 2003, s.23  

  

Z powodu przedłużających się krwawych walki, obie strony postanowiły ponownie rozpocząć rokowania. 2 lutego miał miejsce początek rozmów polsko-niemieckich w Berlinie. Skończyły się one 5 lutego się fiaskiem. Strona polska odrzuciła niemieckie warunki, nakazujące rozwiązanie Armii Wielkopolskiej, uznanie suwerennych praw Niemiec do Wielkopolski i zapłacenie przez stronę polską odszkodowania za szkody powstałe podczas walk.

Pod koniec stycznia 1919 roku Niemcy rozpoczęli gromadzenie sił do ostatecznej rozprawy z powstaniem. Wówczas marszałek Ferdynand Foch wymógł na Niemcach zawieszenie broni, rozciągając warunki rozejmu z 11 listopada 1918 także na tereny Wielkopolski. Armia Wielkopolska została uznana za wojsko sprzymierzone. Był to chyba jedyny w dziejach polskich powstań narodowych przypadek, gdy Zachód skutecznie wsparł naszą zbrojną ofensywę.

Straty powstańców szacowane są na prawie 2,5 tys. poległych, zmarłych z ran czy chorób oraz 6 tys. rannych. Wynik najnowszych badań nad imienną listą strat Powstania Wielkopolskiego to 2261 ofiar śmiertelnych.

Walki zostały zawieszone po zawarciu rozejmu w Trewirze 16 lutego 1919 r. Linia frontu stała się, z niewielkimi zmianami na korzyść Polski, przyszłą granicą wolnej Polski.

Postanowienia traktatu wersalskiego weszły w życie dopiero 10 stycznia 1920 roku. Na ich mocy oddziały z Wielkopolski przejęły pozostające w rękach niemieckich przyznane Polsce fragmenty Wielkopolski i Pomorza. Rozkaz o przejęciu tych terenów został wydany przez dowództwo Frontu Wielkopolskiego 13 stycznia, a cała akcja zaczęła się 17 stycznia 1920. Front Wielkopolski został ostatecznie zlikwidowany w marcu 1920 roku.

Powstanie wielkopolskie jest jednym z niewielu zwycięskich polskich zrywów narodowych.

 

Pomnik powstańców wielkopolskich w Poznaniu, fot. W. Warciarek

 

opracował Waldemar Warciarek na podstawie:
Grot Zdzisław, Czubiński Antoni, "Powstanie Wielkopolskie 1918-1919", Poznań 2006

"Walki powstania wielkopolskiego 1918-1919", pod red. B. Polaka, M. Rezlera, Koszalin 2010

"Niezapomniany zryw. Powstanie Wielkopolskie 1918–1919", Łukasz Jastrząb, Biuletyn IPN, 2017, nr 11 (144)